Kimya Kütüphanesi
İyot

Halojen grubuna bağlı kimyasal bir elementtir. 1811 yılında B. Courtois tarafından deniz bitkilerinden, soda elde edilişinde geriye kalan artıktan elde edilmiştir. İyodun elementel özellikleri 1815’te J.L. Gay-Lussac tarafından aydınlatılmıştır.

Özellikleri: İyodun sembolü ' I ' olup, 2 atomlu moleküler yapıya sahiptir. Bu sebepten ' I2 ' şeklinde gösterilir. Oda sıcaklığında ise siyaha dönük y a ona yakın bir renkte, kristaller halinde bulunmaktadır. İyot ismi buharı koyu menekşe renginde olduğu için menekşe manasına geldiği için verilmiştir.Kimyasal biyolojik deneyler sırasında da kullanılır.

Atom ağırlığı 126,904, atom numarası 53 ve molekül ağırlığı 253,808’dir. Kütle numaraları 119-139 arasında olan izotoplara sahiptir. Kütle numarası 127 olan tabi iyot haricindeki izotoplar radyoaktif elementler olup, hemen hemen hepsi kısa ömürlüdür. Normal olarak iki atomlu moleküler yapıya sahib olmasına rağmen yüksek sıcaklıkta tek atomlu hale gelebilir.

İyotun yoğunluğu 20°C’de, 4,93 g/cm3'tür. 114°C’de erir, 183°C’de kaynar. Erime ısısı 3650 cal/mol, buharlaşma ısısı ise 9970 cal/mol'dür. Suda çok az çözünür ve doymuş çözeltisinin litresinde 0,00133 mol iyot bulunur. Organik çözücülerde ise daha çok çözünür. Mesela karbontetra klorürde çözünürlüğü sudaki çözünürlüğünden 85 defa daha fazladır. Alkol ve su ile yaptığı çözeltileri kahve, diğer çözeltileri menekşe rengindedir. Metal ve ametallerin çoğu ile hemen reaksiyon vererek iyodür bileşiklerini verir. Diğer halojenlere nazaran daha aktiftir. Sulu çözeltide iyot standart elektrot potansiyeli 0,535 volttur.

Elde Edilişi: Uzun yıllar ticari ölçülerde deniz bitkilerinin külünden elde edilir ve kurutulan deniz bitkileri yakılıp, elde edilen külden iyot, kimyasal reaksiyonlarla ve saflaştırma metodları ile serbest hale geçirildi. Günümüzde Şili güherçilesinde bulunan sodyum iyodat diğerlerinden ayrıştırılır, sodyum bisülfit ile reaksiyona sokularak serbest iyot elde edilir.

Bileşikleri: Negatif değerli bileşikler iyodür, hidrojen ile olan bileşiğine hidrojen iyodür denir. Renksiz, tüten gaz ve keskin kokulu bir bileşiktir.

Hidrojiyodür (HI) gazı suda çok iyi çözünür. Bu nedenle çözelti hidroiyodür asidi olarakda bilinir. Hidroiyodür asidi, iyodür tuzlarını elde etmekte kullanılır. Bunun için iyodür asidi, metallere, metal oksitlere, bazlara ve karbonatlara etki ettirilir. İyodür iyonu, diğer halojenürlerden çok daha kuvvetli indirgeme vasıtasıdır. Fluor, klor ve brom iyodür iyonlarını iyota yükseltger.

Potasyum iyodür, beyaz kristaller halinde bir katı olup 682°C de erir. Yoğunluğu 3,12 g/cm3 tür. Diğer iyodür bileşiklerinden daha fazla üretilir ve organik iyodür bileşiklerinin bir çoğu diğer organik bileşikleri elde etmek için de kullanılır.

Oksijenli Bileşikleri: İyot halojenler arasında elektron vermeye en meyilli olanıdır. İyot, alkali (baz) ile muamele edilirse iyodür veya iyodat bileşikleri elde edilir.

İyodat asidi iyotun nitrat asidi ile reaksiyonundan elde edilir. Kuvvetli bir asittir. Bu asit ise 110°C ısıtılırsa ve I2O5 bileşiğine dönüşür. İyotların hipoklorit ile yükseltgenmesinden periyodat bileşikleri elde edilir.

Kullanılışı ve Biyolojik Önemi: İyot ve iyot bileşiklerinin birçok kullanılma alanları vardır. İyotun tıptaki önemi pek çoktur. Çünkü beslenmede metabolizmanın hazırlanmasının devamı için iyota ihtiyaç vardır. İyot eksikliğinin yol açtığı hastalıkların başında basit guatr gelir. İyot eksikliğini önlemek için bol bol deniz ürünleri yemeli ya da iyotlu sofra tuzu kullanmalıdır. İyot mevzi olarak böcek ve bakteri öldürmekte de kullanılabilir. Bu özelliğinden dolayı ameliyat yapmadan önce vücudun yüzeyine sürülür. Yanlışlıkla yumuşak kumaşlara sürülecek olursa kırmızı leke meydana getirir. Bronşit ve bronşiyal astımda nefes açıcı olarak kullanılır. Sun’i olarak elde edilen İyot 131 izotopu çok kullanışlıdır. Bu iyotun yarılanma süresi 8 gün olup tıpta tiroit guddelerin fonksiyonunu ölçmek içinde kullanılır. Tiroit kanserinin tedavisinde ve beyin tümörlerinin yerini bulmada kullanılır.

İyot Sayısı: Özellikle sıvı ve katı yağların doymamışlık derecesini, yani yağ moleküllerindeki çifte veya 3'lük bağ değerini ifade eden sayıdır. 100 gram yağın doyurulması için harcanan iyot miktarına iyot sayısı veya değeri denir. Doymamış yağlar 2!li veya 3'lü bağlar ihtiva ederler. Doymuş yağlarda iyot değeri sıfırdır.

Gıda ve sabun sanayiinde kullanılan zeytin yağı gibi yağların iyot değeri yaklaşık 80 civarındadır. Boya vb. sanayilerde kullanılan kuruyan yağların iyot değeri yüksek olup 190 civarındadır.